قوچ های سنگی زنجان نمادی از پیکره تراشی دوره صفوی

قوچ های سنگی زنجان نمادی از پیکره تراشی دوره صفوی

قوچ های سنگی نمادی از هنر سنگ تراشی و حجاری بسیار هنرمندانه از دوره صفوی است که نمونه های کتیبه دار آن را بر روی مزار قهرمانان و پهلوانان می گذاشتند.

43
0
اشتراک
قوچ های سنگی زنجان
قوچ های سنگی زنجان

به گزارش خبرگزاری سنگ ایران، قوچ های سنگی نمادی از هنر سنگ تراشی و حجاری بسیار هنرمندانه از دوره صفوی است که نمونه های کتیبه دار آن را بر روی مزار قهرمانان و پهلوانان می گذاشتند، باتوجه به تخریب آنها توسط انسان (باور اشتباه که داخل آنها گنج است) و جابجایی غیراصولی و تخریب طبیعی که شامل هوازدگی، پوسته پوسته شدن و ساییدگی کتیبه ها است جا دارد این آثار حفظ و مورد پژوهش علمی قرار بگیرند.

با پژوهشی که انجام شده است قوچ های سنگی استان زنجان که به صورت ساده و کتیبه دار است معرفی شده اند، قوچ سنگی:گوسفند شاخ دار جنگی را قوچ میگویند (لغت نامه دهخدا) و گوسفند نر دارای شاخ مورب و حلقوی پیچ دار راقوچ می گویند (لغت نامه معین).

قوچ از اشکال جانوری عمده ایست که وابسته به زایش و باروری در خاورمیانه، یونان و مصر باستان مورد پرستش بوده و در اغلب فرهنگ ها نمادی از قوه مردانگی است. تصاویری از قوچ در پرستشگاههای مادر الهه سومری و قوچ های ساخته شده از فلزات گرانبها در گورهای سلطنتی اور یافت شده است که درتمدن سومری قوچ سرور اقیانوس و نماد سرنوشت است، در کشورهای مسلمان قوچ به هنگام قربانی جانشین اسماعیل شد و در مصر قوچ نماد تکوین و گرمای آفریننده است.

یکی از قدیمیترین پیکرک های قوچ سنگی مکشوفه در ایران، از منطقه سنگ چخماق شاهرود سمنان بدست آمده که از سنگ مرمر است و قدمت آن ۷۵۰۰ سال قدمت دارد که مهمترین اثر حجاری قوچ درایران به دوره هخامنشی بر می گردد که در قسمت پلکان تخت جمشید محلی که نمایندگان ساتراپ ها هدایای خود را به شاه اهدا می کردند هدایای گروه بابلی ها عبارتند از: کاسه های بلند پیاله ،پوست بره، جبه عبا و دوقوچ زیبای پروار.

قوچ نماد آرامی، باروری، تحمل، تواضع، خورشید، دانایی، مولد حرارت، نیرومندی و وقار است، اولین علامت منطقه البروج (ماه فروردین ) که سمبل افکار نو و طلوع دوره جدید است در اساطیر ایزدان قوچ برابر با خدایان گاونر بوده اند. در ایران سمبل مردانگی و یکی از ده حیوان در بهشت مسلمانان است.

شاخ قوچ نیز نماد آفرینش، شعاع نور، جنگ و خشونت است،  مطالعات میدانی و کتابخانه ای حاکی از آن است که قوچ سنگی بیشتر در مناطق آذربایجان دیده شده است که نشان از باور و اعتقادات مردمان این مرز و بوم دارد، مردم این مناطق قوچ را نشان جاودانگی و شفاعت و شفا میدانند.

لقب دادن قوچ برای قهرمانان هنوز هم در آذربایجان مرسوم است مانند: قوچ علی، قوچ نبی، قوچ کوراوغلی، تیمور قوچی و … یکی از مراسم  قدیم این منطقه به مبارزه کشیدن قوچ ها بود که باورشان این است که قوچ سمبل مبارزه و قهرمانی  است .

 «جان کیست» باستان شناسی است که  عقیده دارد که با شهرنشین شدن جوامع کوچ نشین این اسطوره ونمادها به دست فراموشی سپرده شده و تنها فرم آن در منطقه آذربایجان به صورت قوچ سنگی باقی مانده است.

در بررسی فرم قوچ های سنگی و نقوش سمبلیک آنها در مجسمه های قوچ های سنگی مهمترین قسمت سر قوچ است. فرم های مدور شاخ قوچ به صورت حلزونی است که با مهارت بسیار حجاری شده است. هنرمندان این کار که اکثرا بومی بوده اند از سنگ یکپارچه استفاده می کردند و سعی در ارائه جزئیات نداشتند و فقط فرم اصلی قوچ را در می آوردند که ساده یا کتیبه دار بود.

عشایر و عشایر نشینی در استان زنجان به معنای عشایری که در نقاط دیگر ایران مثل عشایر قشقایی، عشایر آذربایجان و کردستان و … وجود ندارد و یا اینکه کمتر است و یا  به صورت فصلی هستند و عشایر استانهای مجاور از مراتع  زنجان استفاده می کنند. با بررسی انجام شده عشایر زنجان بیشتر به صورت اسکان ثابت تغییر یافته اند  و لذا نگهداری قوچ در بیشتر روستاهای استان انجام و از گوشت، شیر و پشم آن استفاده بسیاری می کنند و خاص تر اینکه یک باور محلی در روستای سعید آباد که بیشتر قوچ ها متعلق به این منطقه هستند این است که در قدیم چهار قوچ سنگی منطقه را در چهار طرف میدان قدیمی شهر نصب تا مردم محلی در  مراسم عزاداری ایام محرم دورتادور این قوچ ها انجام می شد .

MEYDAN

میدان چهارگوشه قدیمی روستای سعید آباد زنجان که در مراسم عزاداری محرم دور تا دور آن قوچ های سنگی نصب می شد .

با توجه به مقایسه فرم آنها با دیگر قوچ های مکشوفه زنجان و آذربایجان قدمت آنها به دوره صفوی بر می گردد قوچ های ساده و بدون کتیبه از سنگ یکپارچه که در فاصله دست وپاتوسط سنگ افقی بهم وصل و بیشتر در اندازه واقعی است و جنس آنها از  سنگ رسوبی است.

قوچ شماره ۱

شماره ثبت : ۱۴۳۰

محل کشف : زنجان

اندازه : ۲۵×۷۰×۱۰۵ سانتی متر

۰۱

قوچ سنگی شماره ۲

شماره ثبت : ۱۴۳۱

محل کشف :زنجان

اندازه :۲۸×۸۷×  ۱۴۵سانتی متر

۰۲

قوچ های سنگی کتیبه دار :

قوچ های سنگی کتیبه دار دراندازه واقعی حجاری شده سعی حجار بیشتر درآوردن فرم اصلی وتوجه کمتر به جزئیات و  تاکید بر فرم پیچ شاخ است است .

قوچ شماره ۳

شماره ثبت :۱۴۳۲

اندازه : ۲۲×۶۲× ۱۱۵سانتی متر

نوع خط : نسخ

زبان کتیبه : عربی وفارسی

قدمت : صفوی

محل کشف : روستای سعید آباد شهرستان ایجرود استان زنجان

ویژگی قوچ سنگی شماره۳:

در دو روی قوچ کتیبه در قسمت شکم و پاهای قوچ به همراه تزئینات دورتادور آن دیده می شود . کتیبه یک روی قوچ سالم و یک طرف ساییده شده و از بین رفته است .

۳٫۱

متن کتیبه یک روی قوچ سنگی که کتیبه سالمتر دارد :

کتیبه از حاشیه سمت راست قوچ با خط نسخ به صورت افقی از آیه الکرسی با این مضمون شروع می شود الله لااله الا هوالحی القیوم لا تاخذه سنه و لا نوم له ما فی السموات و ما فی الارض من ذاالذی یشفع عنده الا باذنه یعلم ما بین ایدیهم و ما خلفهم و لا یحیطون

حاشیه عمودی سمت راست :

تفرج کنان در هواوهوس      گذشتیم بر خاک بسیار کس (شعر از بوستان سعدی است )

۳٫۲

حاشیه عمودی سمت چپ :

دریغا که بی ما بسی روزگار     بروید گل وبشکفد نوبهار(شعر از بوستان سعدی است )

در کتیبه های سنگ قبور صندوقی شکل روستای سجاس از توابع شهرستان خدابنده استان زنجان هم همین مضمون آیه الکرسی و اشعاری از بوستان سعدی دیده می شود که قدمت آنها به سال ۹۸۱ ه ق  بر می گردد.

KATYBE

متن کتیبه سنگ مزار به تاریخ ۹۸۱ ه ق سجاس :

در حاشیه افقی سمت راست سنگ آیه الکرسی و در حاشیه پایین شعر دریغا که بی ما بسی روزگار بروید گل و بشکفد نوبهاربسی تیر و مرداد و اردیبهشت بیاید که ما خاک باشیم و خشت تفرج کنان بر هوا و هوس

قوچ شماره ۴

شماره ثبت :۱۴۳۳

اندازه : ۳۰×۶۷× ۱۰۵سانتی متر

نوع خط : نسخ

زبان کتیبه : عربی وفارسی

قدمت : صفوی

محل کشف : روستای سعید آباد شهرستان ایجرود استان زنجان

ویژگی قوچ سنگی شماره۳: .  در دو روی قوچ کتیبه در قسمت شکم و پاهای قوچ به همراه تزئینات دورتادور آن دیده می شود . کتیبه در قسمت شکم هر دو روی قوچ سائیده و از بین رفته ولی در قسمت پاهای هر دو طرف سالم و خواناست . در این سنگ نام سعید آباد محل کشف این قوچ سنگی دیده می شود.

۴٫۱

۴٫۲

یک روی قوچ سنگی :

بدنیا بجز تخم نیکی مکار              نگه کن بدین گردش روزگار

شعر از فردوسی است و در سنگ مزار صندوقی تاریخ دار صفوی سجاس بسیار دیده شده است

کتیبه عمودی :

…علی سعید آباد المتوفا فی شهر ربیع …..

قوچ سنگی  شماره ۵

اندازه : ۱۷×۷۰× ۱۶۰سانتی متر

نوع خط : نستعلیق

زبان کتیبه : عربی

قدمت : صفوی

محل کشف : استان زنجان

ویژگی قوچ سنگی شماره۵:  فرم اصلی قوچ بسیار زیبا و هنرمندانه است و مانند قوچ های بدون کتیبه به سنگ یک پارچه از قسمت افقی هم بهم اتصال دارد . در قسمت گردن قوچ از نمای بیرونی کتیبه ای به خط نستعلیق در عرض ۱۳ سانتی متر حجاری شده است .  به احتمال زیاد این قوچ سنگی بر روی مزار یک پهلوان نصب بوده است . کتیبه به این شرح است :

المرحوم مرشد قوام سنه سبع (کتیبه از بین رفته است )

قوچ سنگی شماره ۵:

۵٫۱

۵٫۲

قوچ سنگی  شماره ۶

اندازه : ۲۳×۶۵× ۸۳سانتی متر

نوع خط : نستعلیق

زبان کتیبه : عربی

قدمت : صفوی

محل کشف : استان زنجان روستای سعید آباد ایجرود این قوچ سنگی متاسفانه توسط افراد سودجوبه بهانه بدست آوردن گنج درون آن شکسته شده است .

کتیبه یک روی قوچ :

آیه الکرسی از حاشیه افقی بالای قوچ شروع شده و در حاشیه های عمودی ادامه دارد . الله لا اله الا هوالحی القیوم لا تاخذه سنه و لا نوم له مافی السموات و ما فی الارض من ذاالذی یشفع عنده الا باذنه یعلم ما بین ایدیهم و ما خلفهم و لا یحیطون بشی من علمه الا بما شاء وسع کرسیه السموات و ما فی الارض و لا یوده حفظهما و هو العلی العظیم

کتیبه روی دیگر سنگ :

صلوات کبیر از حاشیه افقی بالای سنگ شروع و در حاشیه عمودی ادامه می یابد.

اللهم صل علی محمد المصطفی و علی المرتضی وحسن الرضی و حسین الشهید بکربلا و علی زین العابدینو محمد باقر و جعفر صادق و موسی الکاظم و محمد التقی و علی النقی و حسن العسگری و الحجه القائم محمد صلوات الله

نقش : گاو ، گاوآهن ، خنجر ،تیرو کمان (در گذشته ها این نمادها در سنگ مزار مردان بکار می رفت ) این نقش های مردمانی است که در کنار زندگی روزمره از کشاورزی هم بهرمند بودند لذا نماد کشاورزی سنتی منطقه از قبیل گاو و گاوآهن را در این مجسمه های سنگی به یادگار گذاشته اند و یا سوارانی جنگاور بودند که همرا با شمشیر ،سپر در حالتی از رزم دیده می شوند . این نقش ها بیانگر روزگار زندگی مردانی است که در دلیری ،بی باکی ،شجاعت  ،سوارکاری در میان طایفه کم نظیر بودند .

۶

قوچ های سنگی نمادی از مذهب ،فرهنگ خط ،زبان ،وضعیت اقتصادی ،هنری و باورهای مردم زنجان در دوره صفوی است . دراین راستا کلیه گورستانهای قدیمی استان مورد پیمایش و پژوهش قرار گرفت که در کل ۶قوچ های سنگی ساده و کتیبه دار ۶ درصد سنگ نوشته های استان را در خود جای داده است . قوچ های سنگی بعد از مستند سازی جهت حفاظت بیشتر به موزه باستان شناسی زنجان انتقال و در معرض دید علاقمندان فرهنگ و هنر قرار گرفته است. قوچ هابیشتر متعلق به روستای سعید آباد از توابع شهرستان ایجرود و زنجان هستند .با توجه به اینکه اینجانب کلیه سنگ نوشته های استان را بررسی کرده ام کتیبه های قوچ های سنگی سعید اباد از نظربکارگیری شیوه های هنری و حجاری کتیبه ها برروی سنگ، به سنگ قبور صندوقی دوره صفوی این منطقه همخوانی دارد و گویا از یک هنرمند استفاده شده است .

در طی پژوهش ها مشخص شد که از نماد شیر سنگی در این منطقه استفاده نشده است، این نماد بیشتر در خوزستان و مناطق عشایری لرستان دیده شده که احتمال دارد نمادی از شیر منقرض شده این منطقه بوده باشد .

با مشاهده و مقایسه قوچ های سنگی زنجان با استان های مجاور و یا قوچ های سنگی دیگر نقاط ایران می توان به این نتیجه رسید که از نظر کتیبه قوچ های زنجان غنی تر هستند و نوشتار ان از استحکام ادبی بیشتری برخوردار است همین طور از نظر نقوش هم هنرمندانه تر هست، ولی قوچ های دیگر استان ها اکثرا ساده و تاکید هنرمند حجار بیشتر بر فرم شاخ قوچ بوده و از نقوش کمتر استفاده شده است و  بیشتر اندازه و ابعاد قوچ ها طبیعی بوده و اغراقی در اندازه انجام نشده است و کلیه قوچ های سنگی از سنگ یک پارچه حجاری شده و رسوبی و یا اهکی هستند .

0

دیدگاهی نیست

دیدگاهی بنویسید

2 × 2 =